Lịch sử Thiền phái Trúc Lâm
Năm 1299, Thái Thượng Hoàng Trần Nhân Tông (1258–1308) — vị vua anh hùng hai lần đánh bại quân Nguyên Mông — từ bỏ ngai vàng, lên núi Yên Tử tu hành với pháp hiệu Điều Ngự Giác Hoàng. Tại đây, ông sáng lập Thiền phái Trúc Lâm — dòng thiền Phật giáo đầu tiên mang bản sắc thuần Việt, kết hợp đạo với đời, nhập thế phục vụ đất nước. Đây là dòng thiền duy nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam do một vị vua sáng lập.
Thiền phái Trúc Lâm trải qua ba đời Tổ sư: Trần Nhân Tông (Điều Ngự Giác Hoàng — Sơ Tổ), Pháp Loa tôn giả (1284–1330 — Nhị Tổ), và Huyền Quang tôn giả (1254–1334 — Tam Tổ). Dưới sự dẫn dắt của ba vị Tổ, thiền phái phát triển rực rỡ với hệ thống hàng trăm ngôi chùa, thiền viện trải dài từ Yên Tử qua Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang) đến Côn Sơn – Kiếp Bạc (Hải Dương), hình thành một không gian Phật giáo rộng lớn nhất trong lịch sử Việt Nam.
Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử (còn gọi là Chùa Lân hay Long Động Tự) là thiền viện lớn nhất Việt Nam, toạ lạc trên diện tích 125.000 m² tại thôn Nam Mẫu, phường Yên Tử. Được vua Trần Nhân Tông tôn tạo năm 1293 thành Viện Kỳ Lân, thiền viện khánh thành chính thức ngày 11/11 năm Nhâm Ngọ (2002), nay là trung tâm tu học và hoằng pháp của dòng Thiền Trúc Lâm. Du khách có thể tham quan tự do, tham dự các khoá thiền ngắn, hoặc nghe pháp thoại vào các dịp lễ lớn.
Hệ thống di tích trên đường hành hương
Hành trình từ chân núi lên đỉnh thiêng 1.068m đi qua hệ thống chùa tháp cổ hơn 700 năm tuổi. Bắt đầu từ Chùa Trình (cổng trời) — nơi du khách "trình diện" trước khi lên núi, qua Thiền viện Trúc Lâm (Chùa Lân) xây dựng từ thế kỷ XIII, đến Chùa Giải Oan bên dòng suối Hổ Khê trong lành.
Tiếp tục hành trình, du khách đi qua rừng trúc đặc trưng lên Chùa Hoa Yên ở độ cao 535m — ngôi chùa quan trọng nhất hệ thống Yên Tử, nơi Phật hoàng từng thuyết pháp. Từ Hoa Yên lên các chùa Vân Tiêu, Bảo Sái, rồi cuối cùng chinh phục đoạn cuối dốc đứng để đến Chùa Đồng (Thiên Trúc Tự) trên đỉnh — ngôi chùa đúc đồng nguyên chất nặng 70 tấn, lớn nhất Việt Nam, được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác lập năm 2007.
Bên cạnh hệ thống chùa chính, hành trình còn đi qua Huệ Quang Kim Tháp — nơi an táng xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông, Suối Giải Oan — dòng suối linh thiêng với truyền thuyết các cung nữ nhà Trần, và rừng mai cổ thụ hàng trăm năm tuổi nở hoa trắng tinh khôi vào mùa xuân.
Di sản UNESCO và giá trị toàn cầu
Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp thứ 47 của Uỷ ban Di sản Thế giới UNESCO ở Paris, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới — di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam. Đây là kết quả của hơn 10 năm nỗ lực bảo tồn và vận động của tỉnh Quảng Ninh, Bắc Giang và Hải Dương.
Quần thể trải dài trên hàng ngàn hecta, bao gồm hơn 200 di tích gắn liền với Thiền phái Trúc Lâm và lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc. Giá trị nổi bật toàn cầu được UNESCO đánh giá nằm ở sự kết hợp độc đáo giữa cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ và di sản Phật giáo mang đậm bản sắc Việt Nam.
Trải nghiệm hành hương
Du khách có hai cách chinh phục đỉnh Yên Tử: đi bộ leo núi (khoảng 4–6 giờ một chiều, qua hơn 6.000 bậc đá) hoặc sử dụng hệ thống cáp treo hai chặng do CTCP Phát triển Tùng Lâm vận hành. Cáp treo sản xuất bởi POMA (Pháp), giúp du khách rút ngắn hành trình và chiêm ngắm toàn cảnh núi rừng từ trên cao. Giờ hoạt động cáp treo: mùa lễ hội (tháng 1–3 Âm lịch) từ 05:00 đến 20:00, thời gian còn lại từ 07:00 đến 18:00.
Lễ hội Xuân Yên Tử diễn ra từ mùng 10 tháng Giêng đến hết tháng 3 Âm lịch hàng năm, thu hút hàng triệu lượt khách hành hương từ khắp nơi. Trong thời gian lễ hội, tại Thiền viện Trúc Lâm và các chùa lớn thường diễn ra nhiều hoạt động: lễ cầu quốc thái dân an, thuyết pháp, triển lãm thư pháp, biểu diễn nhạc thiền, và chương trình trải nghiệm văn hoá Phật giáo dành cho thanh thiếu niên.
Từ đỉnh Chùa Đồng, du khách có thể phóng tầm mắt ngắm toàn cảnh vịnh Hạ Long, thành phố Uông Bí và dãy núi trùng điệp. Vào những ngày trời quang, đây là một trong những điểm ngắm bình minh đẹp nhất miền Bắc Việt Nam. Theo nghị quyết tỉnh Quảng Ninh, du khách được miễn phí vé tham quan Yên Tử đến hết năm 2028.
Ngoài hành trình chính, du khách có thể khám phá Suối Giải Oan — dòng suối nước trong vắt chảy qua rừng trúc, Am Ngọa Vân — nơi Phật hoàng nhập niết bàn, và khu vực Tây Yên Tử với cảnh quan hoang sơ và đa dạng sinh học phong phú thuộc Khu Dự trữ Thiên nhiên Tây Yên Tử.